Gửi những ai hay tự nhủ “sao số mình đen thế”

“Sao số mình đen thế?”

Mình đã lẩm bẩm câu này bao nhiêu lần rồi, thật sự không đếm nổi. Mỗi lần cố gắng mãi mà chưa tới đâu, mỗi lần thấy người khác thăng tiến, giàu lên, được cả thế giới mỉm cười — cái tiếng nói nhỏ nhen trong đầu mình lại vang lên: “Ơ, ông đó/bà đó có tài cán gì đâu, năng lực gì đâu, sao lại may mắn đến vậy?”

Nếu các bạn từng có một khoảnh khắc y hệt như thế — gồng hết sức mà vẫn thấy mình đứng yên tại chỗ, rồi âm thầm tin rằng chắc tại số mình đen — thì bài viết này mình viết cho các bạn.

Chúng ta hiểu về may mắn một cách rất mâu thuẫn

Ai cũng biết để thành công thì giỏi thôi là chưa đủ, chăm chỉ thôi cũng chưa đủ. Có rất nhiều yếu tố khác góp phần, trong đó có một anh chàng quan trọng mang tên may mắn.

Nhưng để ý mà xem, cách chúng ta nói về may mắn mâu thuẫn đến buồn cười:

– Khi mình thành công, được thăng tiến, mình bảo “mình giỏi mà” — chả mấy khi nhận là do ăn may.

– Khi mình thất bại, mình lại đổ cho “cái số đen” — và tiện thể quên luôn những thiếu sót của bản thân.

– Còn khi người khác thành công, mình nói ngay “ừ, họ may đấy thôi”.

– Khi người khác thất bại, mình lại kết luận “tại họ kém”.

Nghe quen không? Mình thú thật là mình từng nghĩ y như vậy suốt một thời gian dài.

Có hai loại may mắn — và chúng ta hay nhầm lẫn

Trước khi đi tiếp, mình muốn làm rõ một điều, vì chính mình từng hiểu sai.

Chúng ta hay lấy Bill Gates ra làm ví dụ về “thiên tài may mắn”. Nhưng nếu đọc kỹ, phần lớn cái may của Gates là thứ ông không hề tự tạo ra được. Trong cuốn Outliers (2008), Malcolm Gladwell chỉ ra: Gates sinh năm 1955 — vừa đúng độ tuổi để đón làn sóng máy tính cá nhân giữa thập niên 70. Ông học ở một ngôi trường tư hiếm hoi có máy tính nối mainframe từ năm 1968, thời mà đến nhiều trường đại học còn chưa có. Sinh sớm hơn hay muộn hơn vài năm, sinh vào một gia đình khác, một thành phố khác — có lẽ đã không có Microsoft.

Đó là may mắn cấu trúc: nơi mình sinh ra, thời điểm mình lớn lên, hoàn cảnh gia đình. Loại may này có thật, rất lớn, và phần lớn nằm ngoài tầm với của chúng ta. Thừa nhận nó không phải là bi quan — mà là thành thật.

Nhưng bên cạnh đó còn một loại may khác: loại mà mình có thể tăng xác suất cho nó xảy ra. Bài viết này không bàn về loại thứ nhất (mình chẳng đổi được năm sinh của ai). Mình muốn nói về loại thứ hai — thứ nằm trong tay chúng ta nhiều hơn ta tưởng.

Khoa học nói gì về “người may mắn”?

Điều thú vị là chuyện này đã được nghiên cứu nghiêm túc. Nhà tâm lý học người Anh Richard Wiseman (Đại học Hertfordshire) đã dành hơn 10 năm theo dõi hàng trăm người tự nhận là “cực kỳ may mắn” hoặc “cực kỳ đen đủi”, rồi viết lại trong cuốn The Luck Factor (2003).

Kết luận của ông làm mình sững người: ở loại may mắn “hằng ngày”, số phận đóng vai trò nhỏ hơn ta nghĩ nhiều — phần lớn đến từ cách người ta nghĩ và hành động. Người “may mắn” có vài điểm chung: họ chủ động tạo ra và nắm lấy những cơ hội tình cờ, cởi mở với cái mới, và giữ tâm thế thoải mái. Nói đơn giản: họ cứ thử, còn người “đen đủi” thường tê liệt vì phân tích và lo lắng quá nhiều.

Vậy nên câu hỏi thật sự không phải là “sao số mình đen thế?” — mà là “mình có thể làm gì để tăng xác suất may mắn cho chính mình?”

Mình đã ngừng ngồi chờ và bắt đầu tự tạo may mắn

Ban đầu, trong đầu mình cũng bật ra vài “phương án” quen thuộc: chơi xổ số, mua chục mã chứng khoán rồi cầu trúng, hay dồn tiền vào 2–3 mảnh đất rồi ngồi chờ thời… Mình đùa đấy. Những cách đó vẫn là ngồi chờ vận may rơi từ trên trời xuống.

Cái mình đang mò mẫm thì khác, và nó dựa đúng vào phát hiện của Wiseman: nếu ngày nào cũng làm đúng một việc, gặp đúng những người đó, đi đúng những con đường đó — thì may mắn cũng chẳng biết đường nào tìm đến mình. Muốn có may, mình phải chủ động tạo ra thay đổi.

“Nếu ngày nào cũng làm đúng một việc, gặp đúng những người đó, đi đúng những con đường đó — thì may mắn cũng chẳng biết đường nào tìm đến mình.”

Mình chọn thay đổi theo ba hướng, với đúng một điều kiện: nó không gây thiệt hại gì cho mình.

1. Làm những việc mình chưa từng làm

Mình không xui các bạn mang tiền đi đầu tư vào lĩnh vực mình mù tịt để mong đổi đời. Mình nói đến những việc nhỏ, gần như không mất gì, nhưng có thể mở ra một cánh cửa mới.

Ví dụ, mình bắt đầu viết blog — việc mình chưa từng nghĩ mình sẽ làm. Vậy mà mình đã lập hẳn một trang web và duy trì viết lách hơn nửa năm nay, để chia sẻ suy nghĩ và kết nối với những người giống mình. Rồi mình làm khóa học trên Udemy — trong khi bạn bè xung quanh và cả mình trước đây chỉ quen học trên đó, chẳng ai nghĩ sẽ tạo ramột sản phẩm để bán. Mình vẫn làm, dù chưa từng viết kịch bản, chưa từng tự quay, chưa từng gửi nền tảng duyệt nội dung.

Những việc này nhỏ xíu và gần như miễn phí. Nhưng mỗi việc là một cánh cửa — để may mắn có thêm một chỗ mà đi vào.

2. Gặp gỡ những người mình chưa từng gặp

Chuyện này cũng có cơ sở khoa học. Năm 1973, nhà xã hội học Mark Granovetter công bố nghiên cứu kinh điển The Strength of Weak Ties (Sức mạnh của những mối quan hệ yếu). Khảo sát những người vừa tìm được việc, ông phát hiện một điều ngược đời: phần lớn họ có việc mới nhờ những người quen biết xã giao, chứ không phải bạn bè hay người thân thân thiết. Lý do rất đơn giản — người thân thiết thường ở cùng vòng tròn với mình, nên biết đúng những gì mình đã biết. Còn những mối quen sơ mới là cây cầu dẫn tới thông tin, cơ hội và những con người ở một thế giới khác.

Cô bạn thời đại học của mình là minh chứng sống. Bạn bè xung quanh lần lượt có gia đình, còn bạn ấy mãi chưa tìm được người phù hợp. Thay vì buồn và lãng phí những buổi tối, bạn ấy đăng ký một lớp học đàn piano — và gặp đúng chàng trai của đời mình ở đó, một người đến từ vòng tròn hoàn toàn nằm ngoài nhóm bạn cũ. Giờ bạn ấy đã kết hôn, có hai con. Nếu ngày đó cứ ngồi nhà ủ rũ, “đối tượng” kia đã chẳng bao giờ xuất hiện.

Bản thân mình bây giờ vẫn chủ động tìm các sự kiện, hội thảo networking chất lượng để mở rộng vòng quan hệ — thậm chí nhờ AI lọc và gửi lịch hằng tháng để mình không bị lỡ.

3. Đến những nơi mình chưa từng đến

Đây chính là “sự cởi mở với cái mới” mà Wiseman thấy ở người may mắn. Não chúng ta được “lập trình” để thấy an toàn với cái quen thuộc: đúng tuyến đường đi làm, đúng quán cà phê ruột, đúng món quen. Bước ra khỏi đó khiến mình khó chịu — nên mình cứ ở yên. Cái giá là mình tự đóng cửa với những con đường tốt hơn (đôi khi theo nghĩa đen) đang chờ ngay bên cạnh.

Có lần tuyến đường mình vẫn đi làm bị sửa, mình buộc phải đi đường khác. Và bất ngờ: con đường mới còn nhanh hơn con đường cũ mình đã tin là “gần nhất” suốt bao năm. Nếu không có vụ sửa đường đó, chắc mình vẫn đang đi vòng mà đinh ninh mình đi đường tối ưu.

Quán ăn cũng vậy. Mình từng sợ thử quán mới vì lỡ không ngon thì phí. Nhưng nếu không thử, mình sẽ chẳng bao giờ tìm được món ngon hơn, lạ hơn. Nhờ chịu khó “thử điểm mới” — mà không mất gì — mình đã thêm cả tá món và đồ uống mới vào danh sách ruột của mình.

Nếu thử mãi mà chả thấy may mắn đâu?

Câu này chắc chắn sẽ có bạn hỏi mình — vì chính mình cũng từng hỏi.

Sự thật là: may mắn (loại mình tăng xác suất được) là một trò chơi con số. Mỗi việc mới bạn thử, mỗi người mới bạn gặp, mỗi con đường mới bạn đi — giống một tấm vé số không mất tiền. Phần lớn sẽ không trúng. Nhưng bạn đâu cần trúng tất cả — chỉ cần trúng vài lần là đủ đổi hướng cả một chặng đường. Người bỏ cuộc sau ba lần thử và người vẫn kiên trì tới lần thứ ba mươi, cơ hội gặp may khác nhau một trời một vực.

Nhưng — và mình muốn nói rõ điều này, vì nó quan trọng — “tự tạo may mắn” không có nghĩa là “nếu bạn vẫn đen thì tại bạn chưa cố đủ”. Nhớ hai loại may mắn ở đầu bài chứ? Có những thứ thật sự nằm ngoài tầm tay bạn: hoàn cảnh xuất phát, thời điểm, những cú va đập của cuộc đời. Chúng không phải lỗi của bạn. Bài viết này không phải thêm một cây gậy để bạn tự đánh mình. Nó chỉ muốn nói: trong cái phần mình nắm được — dù nhỏ — mình vẫn có quyền chủ động. Và chỉ cần bạn còn gieo hạt, thì bạn không hề đen. Bạn chỉ đang chờ mùa gặt thôi.

“Bạn không hề đen. Bạn chỉ đang gieo hạt, và mùa gặt chưa tới thôi.”

Tối nay, hãy làm khác đi một việc

Mình có một lời mời nhỏ: trong tuần này, hãy chọn đúng một việc quen thuộc và cố tình làm khác đi. Đi một con đường mới. Thử một quán mới. Nhắn tin cho một người quen lâu chưa gặp. Đăng ký một lớp học bạn vẫn tò mò. Chỉ một thôi — miễn là nó không gây hại gì cho bạn.

Rồi kể mình nghe ở phần bình luận nhé: các bạn đã thử làm khác đi điều gì, và cánh cửa nào đã hé mở?

Ngày xưa, mỗi lần vấp ngã mình đều lẩm bẩm “sao số mình đen thế”. Bây giờ mình đổi câu hỏi. Mình hỏi: “Hôm nay mình có thể làm khác đi việc gì — và mình có đang đủ thảnh thơi để nhìn thấy điều may mắn đã ở sẵn quanh đây?” Chỉ đổi một câu hỏi thôi, mà cả cách mình sống đã khác. May mắn có phần là trời cho — điều đó thật. Nhưng phần còn lại, chúng ta hoàn toàn có thể tự dọn đường mời tới. Và mình tin, các bạn làm được.